Нұх Рамазанов — абайтанушы, аудармашы, публицист. 1884 жылы 21 тамызда Семей облысы, Зайсан уезі, Басқұдық болысына қарасты №2 ауылда дүниеге келген. Алғаш ауыл молдасынан хат танып, кейінірек Семей қаласындағы жеті жылдық классикалық гимназияда білім алған. Бұл оқу орнында жүріп орыс тілін жетік меңгеріп, Абай өлеңдерімен танысады. 1906 жылы гимназияны үздік бітірген соң, Санкт-Петербургтегі Императорлық университеттің заң факультетіне оқуға түседі. Алайда Шығыс тілдері мен әдебиетіне деген қызығушылығы басым болғандықтан, 1909 жылы Мәскеудегі Лазарев атындағы Шығыс тілдері институтына ауысып, шығыстану саласы бойынша білімін жалғастырады. Онда араб, парсы, татар тілдерін меңгеріп, Шығыс поэзиясын зерттейді. Институтта оқып жүріп қазақ әдебиетімен де айналысады, әсіресе Абай шығармашылығына терең үңіледі. Нұх Рамазанов — Абай Құнанбайұлының ғылыми өмірбаянын алғаш жазған зерттеуші. Оның Абай туралы «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбаев» атты мақаласы 1914 жылы Мәскеудегі «Вестник образования» журналында жарияланды. Бұл — Абай өмірі мен шығармашылығын ғылыми жүйелеуге бағытталған тұңғыш талдау еді. Мақалада ол Абайдың туып-өскен ортасын, алған білімін, ақындық жолға келу себептерін, шығармашылығының негізгі тақырыптарын, сондай-ақ орыс әдебиетімен байланысын нақты деректермен сипаттап берген. Осы еңбегі арқылы ол абайтану ғылымының негізін салушылардың қатарында тарихта қалды. Сонымен бірге Нұх Рамазанов Абайдың бірнеше өлеңін орыс тіліне аударды. Ол ақынның «Қансонарда бүркітші шығады аңға», «Сегіз аяқ», «Қараңғы түнде тау қалғып» және басқа да терең мазмұнды шығармаларын орыс тіліне көркемдік деңгейде жеткізді. Абай поэзиясын аудару барысында ақынның ой тереңдігін, тіл көркемдігін жоғалтпауға тырысқан. Бұл аудармалар арқылы Абай шығармалары алғаш рет орыс оқырманына кеңінен таныла бастады. Нұх Рамазанов тек Абайды ғана емес, сол кезеңдегі қазақ әдебиетінің басқа да көрнекті өкілдерін, халықтық ауыз әдебиетін орыс тілді қауымға таныстыруға күш салды. Ол Міржақып Дулатовтың «Бақытсыз Жамал» романын орыс тіліне аударған. Бұл – қазақ прозасындағы алғашқы романдардың бірі ретінде әдебиет тарихындағы орны ерекше шығарма. Осы аударма арқылы қазақ әдебиетінің көркемдік әлеуетін Ресей және шетелдік оқырмандарға таныстыруға себепші болды. Нұх Рамазанов өте қысқа ғұмыр кешті. 1914 жылы, бар-жоғы 30 жасында дерттен қайтыс болды. Соған қарамастан, оның Абай мұрасына қатысты жазған еңбегі — ғылыми негізде жазылған тұңғыш өмірбаян ретінде кейінгі абайтанушыларға бағыт-бағдар берді. Ол Абайды ұлт ақыны ретінде ғана емес, жалпы түркі-ислам өркениетінің ойшылы ретінде таныту жолында еңбек етті. Нұх Рамазановтың Абай туралы мақаласы мен аудармалары — қазақ әдебиетін ғылыми тұрғыдан тануға бастау болған тарихи маңызды қадамдар.
