Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы – 1845 жылы 10 тамызда Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей уезі) Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыстау облысы) Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай деген тобынан тарайды. Ол – қазақтың ұлы ақыны, ойшылы, философы, ағартушысы, композиторы және қоғам қайраткері. Абай – қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы, ұлттық сананың оянуына зор үлес қосқан тарихи тұлға. Абай өлең жазуды он жасында ("Кім екен деп келіп ем түйе қуған...") бастаған.
Абай ауқатты әрі беделді әулеттен шыққан. Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы – ел басқарған би, аға сұлтан болған. Анасы Ұлжан да шешен болған, сөз қадірін білетін ортада өскен кісі. Абай бала жасынан білімге құштар болып, алғаш ауыл молдасынан оқып, кейін Семейдегі медреседе және орыс мектебінде білім алды. Ол шығыс классиктерін (Фирдоуси, Низами, Сағди, Хафиз, Науаи), орыс және батыс әдебиетін (Пушкин, Лермонтов, Крылов, Байрон, Гете, Шекспир) оқып, мол рухани азық алды.
Ақынның шығармашылықпен еркін айналысуы 1860 жылдар болды. Ол кезде Абай өлеңдерін Көкбайдың атынан жариялаған, тек 1886 жылы «Жаз» деген өлеңінен бастап өз атын қоя бастайды. Мекемтас Мырзахметұлының дерегі бойынша, ақынның 223 өлеңі (169 – төл өлеңі, 54 – аударма), 45 қарасөзі, төрт поэмасы («Масғұт», «Ескендір». «Әзім әңгімесі», «Вадим» (аударма), үш күйі («Торжорға», «Май түні», «Абай желдірмесі») бар, 28 әні 65 нұсқада айтылады. Ең көлемді өлеңі – «Сегізаяқ» 25 шумақ, 200 тармақтан тұрады. Ең күрделі сөзі – 38-сөз.
Абай шығармаларында халықтың әлеуметтік мәселелері, надандық, әділетсіздік, адамгершілік пен еңбек туралы терең ойлар көрініс тапқан. Оның «Қара сөздері» – философиялық, тәрбиелік және танымдық мәні зор прозалық шығармалар. Ақын ретінде ол қазақ поэзиясына жаңаша мазмұн, форма және стиль алып келді.
Ақынның өз кіндігінен он бала тарады. Бәйбішесі Ділдәдән: Ақылбай, Әкімбай, Әбдірахман, Райхан, Күлбадан, кенже баласы Мағауия. Екінші әйелі Әйгерімнен (Шүкіман) – Тұрағұл, Мекайыл, Ізкәйіл, Кенже. Еркежаннан ұрпақ көрген жоқ.
Ақын 1904 жылы 59 жасында туған жерінде дүниеден өтті. Сүйегі Жидебай деген жерге қойылды. Қазір сол Жидебайда ақынның өзі тұрған үйде әдеби-мемориалдық мұражайы бар.
