Абай және жастарға өнеге

Кәрі құрлықтардың шандыр омырауын иітіп, қара жердің көз жасындай қайнап шыққан ыстық тұма, ақ қайнар бұлқысып ағып бұлаққа айналып, қырық жылғадан жиналып өркешті өзен құрайды. Сол өзен өксігін теңізге құйып қана баспақ. Сабыр таппақ. Адам баласы да өмір табалдырығынан енгенде ғажап санаға ие болды, бірақ, көкірегі алғашқы жауған ақша қардай таза еді. Қоянжым, шиырлы өмір соқпағында қабылдаған әр алуан ақпарат, алған тәлім, жинаған білім, көз көріп, құлақ естіген күллі мәлімет осы көкірек теңізіне шым-шымдап құйыла бермек. Жинағаның лай су болса көкірек көзін қайраң басып, көктемгі күнге ғашық көк майса секілді балауса ой қайрақтас пен батпақтың ортасында тұншығады. Жинағаның зәмзәм тұнық су болса, көкірегің ұлы айдынға айналып, шалқыған тіршілікке өріс болмақ. Бұлай жазудағы басты миссиямыз соңғыға ұшан теңіз сарқылмас сөз қалдырған Хакім Абай болмысын ашуға бейнелі сөз іздеу. 

Бабадан қалған мұра – балаға мирас, аманат. Қазақ өнері – артынан ерткен ізбасар шәкірттерімен мыңжылдықтарға ұласады. Ұлттық өнер – бір халықтың өткен кешулі тарихы қалыптастырған жарқын болмыс-бітімі. Өскелең өнерін халық ғасырлар бойы тудырды, кемелдендірді, биігіне көтерді. Сегіз қырлы, сексен сырлы болып, мәні мен мағыналық жағынан қатпарланып, ұлт қазынасына айналды. Жайдақ, таяз, ойсыз дүние уақыттың тозаңына айналып ұшып кететіні белгілі. Уақыт сынынан кемел, кенішті шын өнер туындысы ғана өтпек. Қазақтың бекзада өнері мен өнегесі тозбас, ескірмес ең асыл жауһарлар. Бұл жерде қазақтың қанына сіңген «тәрбие» деген қасиет қалқып шығады. Ата баланың бойына өзіндегі асыл қасиетін жұқтырып, өнерін мұра етіп қалырады. Атасынан алған кездікпен өсе келе оқ жонып, адырна тартады. Ол өмірдегі адамдық келбеттің өлшеулі айнасы. Халықтың төл өнерін қадірлеуді, оның қаймағын бұзбай, әсемдігі мен тұмса байлығын сақтап, құпия сырын қанық игеру арқылы ұрпақтан ұрпаққа аманат қылып қалдырады. Сондықтан кемеңгер Абай сөзі кейінгі заманға, заманды билемек жастарға өнеге болады. 

Көшпелі мәдениетпен бірге «Көшпелі өнер» пайда болды. Ол зейінді, өскелең буындарға мирас болып, өнер шаңырағын өнері жеткен адам ұстап отырды. Мысалы, арысын айтсақ Қорқыт пен Кетбұғадан бастау алатын қазақтың бір ғана күй өнері де орындаушылық жағынан тереңдік пен шеберліктің өте қиын үлгілерімен бірге айтқыштықтың кемел түрін туғызды. Күй тілі – сөзден биік тіл болды. Қоңыр үннің әлдиіне қазақ бар қайғысын, қуанышын, айтқысы келетін жүрегін жарған ұлы мұраттың бәрін сидырды. Сол ғажап тілменен түсінісе алды. Ұлтты адамдық, кісілік биігіне көтерді. Ұлы өнер тудырған халықтың бекзада болмысы да асқақ һам тәкәппар болмақ. Сол секілді Абай даналығы да әлмисақтың ғұламалары тағанын қалаған қайнарлы, қордалы саладан тамыр тартып өз биігіне жетті. Оның жеткен биігінен ары қарайғы жолды рухани сырлас шәкірттері жалғастырды. Осылайша бір ұлттың ақыл-ойы, білім-білгесі өркендей түспек. 

Дәстүрден алқып кету – қай дәуір, қандай қоғамда болмасын түбі баянсыздыққа соқтырады. Әдебиетте айтылатын екі түрлі «дәстүр» ұғымы бар. Біріншісі, әрине, сіз сезіп отырғандай халықтың ғасырлар бойы рухани ой өрісінде қайнап тірлігімен пысып-жетілген ұлы жәдігер туындысы. Енді бірі қатып қалған, балталаса бұзылмас қасаң, тоңмойын қағидалар мен теориялар. Абай дүниеге қыран секілді зеңгірден көз сала білген интеллектуалды тұлға. Үлкен бір энциклопедия секілді, қай қиырдан жауабы жоқ сауал іздесең де саған жетпек биігіңді жіліктеп талдап, сүйегін шағып майын алып береді. Тек қана бір өнерге байланған, басқаларына келгенде ақсақтық танытатын жандардың сойынан емес. Абайдай ғұлама, әмбебап, өнердің барлық саласына да із салған, қараңғы түнде алдаспандай жарық етіп көрінер ғазиз жанның тәлімін терең түсінгенде ғана қоғамның жүзі жарық болады. Жастар сергек, сезімтал, байқампаз болып есейеді. Елеусіз заттардың өзінен үлкен тарих, мол астар аңғарады. 

XI ғасырда жазылған Баласағұнидың «Құтадғу білік» дастанында бала тәрбиесі жөнінде былай дейді: «Өзіңнен ұл-қыз туса, асыл бекзат, Қолда өсір, ұстай көрме алысқа жат». Он ғасыр бұрын айтылған тәрбиенің маңызы күн өткен сайын арта түсуде. Осындай күллі құндылықтар алмасып жатқан өлара тұста Абай тағылымын ұлттық идеология айналдыра алсақ нұр үстіне нұр болар еді. Бұл жерде айтылып отырған ұлттық идеология ұғымының аясы үлкен, көкжиегі кең. Халықтың ұлт болып ұйысқанынан бергі мың жылдықтар оның болмысын жасады. Ең нәзік һәм күрделі басқыштарды, бұралаң жолдарды басып өтті. Уақыттың сүзгісі елеп-екшеп ұлтты ширатты. Ділі мықты жұрт қана тағдыр сынынан сүрінбей өте алды. Басына түскен әртүрлі нәубетті жеңді. Қазақ халықның өн-бойындағы менталитеттің қалыптасуы тарихымен, тағылымымен тығыз байланысты.

Біз өзгенің тізесі көп батқан, құлдық қамыты мойнымызды қажаған халықпыз. Абылайдың ақ туы жығылғаннан кейін бүйіріміз қысылды, өрісіміз тарылды. Жетпіс жылдық кеңестің кесір саясаты ұлттың бойынан ділін, тілін, дінін сылып алып тастау үшін тырысумен болды. Бүгінгі таңда санамыздан сол қызыл империяның, социалистік идеологияның салған сызаты әлі толық өшкен жоқ. Ұлттық идеология қалыптастырам дейтін ел әуелі сол тарихи сызатты адам жадынан құлан-таза арылтуы керек. Адамның санасы өгей, рухы отар болып тұрса ешбір идеология іске аспайды. Ол тамырсыз ағаш көктейді деп су құйғанмен бірдей. 

Мемлекет ұлттық идеологияны қалыптастырамын десе әуелі Абай даналығы темірқазық бола алады. Бір қызығы Абай шығармаларын қанша төңкеріп шықсаң да «Ұлт» деген сөзді кездестіре алмайсыз. Ұлт ұғымын Алаш зиялылылары енгізгенін, одан бұрын қолданылмағаны белгілі. Хакім «Ел, қазақ, халық, жұрт, Алаш, адам баласы» деген сөздерді қолданды. Бұдан Абай ұлтқа қатысты ештеңе айтпапты деген түсінік тумайды. Кемеңгердің әрбір ойы бүгінгі «ұлт болу» ұғымын жетілдіре түскен. 

«Орыстар үшін Пушкин, өзбектер үшін Науаи, итальяндықтар үшін Данте қандай қасиетті саналса, Абай есімі жер жүзіндегі түбі бір, түгел қазақ үшін Алатаудай асқақ, Шыңғыстаудай құдіретті! Ол – жалпы адамға тән қымбат ақиқатты өз елінің тыныс-тіршілігінен тауып, күлте-жалын келістіре жырлай білген шын мәніндегі ұлттық ақын, тізе қағыстырар теңдесін кезіктіре берместей терең ойшыл», – дейді Б.Майтанов. Біз Абай әлеміне терең бойлай алғанда ғана асу бермес биіктер аласарып, өткел бермес қиындықтар жайдақтала түседі. Бүгінгі жас ұрпаққа телегей тағылымын насихаттау өте өзекті. Ұлттық идеологияны Абайдың зерделі де парасатты ойларына жүгініп жасай білу керек. Ол бір адамның, бірер жылдың қолынан келе салмайды. Оған үлкен күш, ұлт болып жұдырықтай жұмылу, тұтас дәуірлер бойы қызмет етуді талап етеді. Ойшылды халық болып ұстаз тұтып, көрегенді соқпағымен жүрудің алғашқы шарты – жастарды сол жолға бастай алу болып табылады. 

Абай – ұлт руханиятының жарық жұлдызы, сөнбес алауы. Хәкім сөздері бүгінгі күнде ұлттық тәлім-тәрбиенің негізіне айналып отыр. Қазақ мемлекетінің ұлттық идеологиясын жасағысы келген Алаш зиялылары бағдар бола алатын тұлға ретінде Абайды таңдауы да тегін емес. «Абай – қазақтың бас ақыны» деп Ахмет Байтұрсынұлынан тартып кемеңгерді төрге оздырған. Бүгінгі һәм болашақ жастардың адаспай жол тауып, білімді де білікті, тәрбиелі де өнегелі тұлға болып қалыптасуына, «Толық адам» болуға ұмтылуына хакімнің ой-сәулесінің алар рөлі ерекше. Ол бүгінге дейінгі нұрлы ойдың, ыстық ақылдың қайнары болып келді. Әрбір парасатты адамның бойында Абай тағылымының сарқыты табылады. 

Абайдың терең ілімі, көркем мұрасы заманауи ұлттық өнердің мәйегі, ескірмес құндылықтардың дәйегіне айналып отыр. Еліміздің руханияты тұтас қабырғалардан тұрады десек, Абай алтын шаңырақтың тіреушісі сынды. Қазақ пен Абай тел ұғымға айналып келеді. Ұлы ақынның мұрасы күннен күнге терең сырын ашып, халқының игілігіне жарап, өз ұрпағының рухани қазынасына айналып келе жатса, одан өткен мерей бар ма?! 

Абай сөзі – ұлғаусар ой мен кемел даналықтың тоғысқан нүктесі. Мысалы, «Өлсем, орным қара жер, сыз болмай ма?» атты өлеңді алғаш оқушы көкөрім жас болса бұндағы суық мінезге жаға ұстауы немес қабылдай алмауы мүмкін. Ал өмірден көргені мен көкейіне түйгені мол адам болса ішіндегіні дәл тапқандай жеңілдері қақ. Тәннің өлімінен емес жанның өлімінен қорқу – Абайдың бірсыпыра өлеңдерінде кездеседі. Бұл кемелділіктің, кемеңгерліктің үлгісі. Ақылы тоғысқан, баянсыз дүние қызығынан баз кешкен кемел адам ғана осылай айта алмақ. Яғни «Адамның кемелденуі жайында ұлы философтар да, ақындар мен тақуа сопылар да, тіпті ресми дін өкілдері де бір ауыздан айтатын шындығы бар, ол – адамның өз кемелденуі жолында материясын, яғни тәнін қажет етпейтін күйге жетуі», – деп көрсеткен. 

Абай еліміздің ертеңі мен жарқын болашағы білімді де, білгір жастардың қолында екенін әрбір сөзіне тиек етті. Сол жастардың сапалы білім алып, тәрбиелі, парасатты азамат болып қалыптасуына ата-ананың ролі мен міндетін айрықша айқындап берген. 

 

Оқытарсың молдаға оны, 

Үйретерсің әр нені.

Медеу етіп ойы соны,

Жаны тыныштық көрмеді.

Жасында күтті,

Дәме етті,

Босқа өтті.

Ата көңіл жанбаса бір,

Артық өнер шықпаса.

Ел танымай, үй танып құр, 

Шаруасын да ұқпаса – 

Үміті қайда?

Соны ойла,

Абайла! –

дейді ақын. Абай бала тәрбиесіне терең мән бере, оның ой өлкесінің дамуы, ерте кезден балалық шағынан басталуына ден қойған. 

 

Шошимын кейінгі жас балалардан.

Терін сатпай, телміріп, көзін сатып,

Теп-тегіс жұрттың бәрі болды алармын,– 

 

деп Абай ақын жазғандай, қазіргі жастардың кейбір іс-әрекеттері ойланарлық жайға әкеледі. Мойындауымыз керек, жастардың көпшілігінің ерік-жігері әлсіреп кеткен. Бұл жағдай жастарды маңызды және шұғыл істерді кейінге ысыру бейімділігіне, өзіне деген, адамға деген сенімділіктің жоғалуына, құмарлық, бос уақыттарында ұйықтау, тамақ ішу, интернет желісінде отыру сияқты мағынасыз әрекеттер жасауға әкеліп отыр. Яғни, өзін-өзі бақылауға дәрменсіз деуге болады. Осындай әрекеттерімен өз бойындағы рухтарын тұншықтырып, арман-тілектерін жойып жібереді. Еңбек етіп, адал ас ішкенше, телміріп, көзін сатып жеңіл жолмен ақша тапқысы келетіндері жалған емес. Абай концепциясының негізгі өзегінің бірі – жастардың мінезін тәрбиелеу, өзін-өзі жетілдіріп, өз бағасы мен өзіне деген сенім ұялату болып табылады.  

 

Керек іс бозбалаға – талаптылық,

Әр түрлі өнер, мінез, жақсы қылық, – 

 

дей отыра Абай, жастардың кемшін мінездерінөзгертуге тырысты.

 

Орынсыз ыржаң,

Болымсыз қылжаң

Бола ма дәулет, нәсіп бұл?

Еңбек қылсаң ерінбей —

Тояды қарның тіленбей.

 

Осылайша, «Сегіз аяқ» өлеңінде «еңбек қылсаң ерінбей, тояды қарның тіленбей» дейді Абай.Хакімнің бұл сөзі қазіргі таңда халық даналығы ретінде мақал-мәтел, нақыл сөздер жинақталған кітаптарда көп кездеседі. Осылайша Абайдың ойы терең, мағынасы жоғары әр сөзі, жастардың назарына алынатын, ой-санасына енетін ұлағатты өнегесі барша қауымның назарына ілене берсе ұлтымыздың да сана жағынан жоғарылай беретіні анық. 

Абай шығармашылығына зер салсақ тығыздықты, үлкен қуатты, тегеурінді даналықты байқай аламыз. 

 

«Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат,

Екі түрлі нәрсе ғой сыр мен сымбат.

Арзан, жалған күлмейтін, шын күлерлік

Ер табылса жарайды, қылса сұхбат».

 

Абай мұрасының тәрбиелік-тағылымдық бағыты туралы сөз қозғағанда әуелі осы өлең еске түседі. Ақынның «арзан ойын» деп жеріндіріп отырған қашық ісінде бір адамның ғана емес күллі ұлттың ғұмыры жатыр. Бұл да білімге, өнерге шақырудың жаңаша пайымды сөзі. Біз жоғарыда атап өткеніміздей Абайды түсіну үшін ең әуелі ХІХ ғасырдың тіршілік-тынысын жете ұғыну керек. Хакімнің әкесі Құнанбай сұлтан алғашқылардың бірі болып ауылына ұстаз алдырып бала оқытады. Ол заманның оқуына қолында малы бар әулеттердің ғана қолы жеткен. Көзі ашық болмаса сараң байлардың ұғымындағы білімнен қотыр тайы артық еді. Адамзаттың ақыл-ойын жете меңгерген ақын үшін өз қоғамына, халқының мінез-болмысына көз жүгірту ауыр еді. Себебі, өзге өркениетті жұрттар білімнің соңына шам алып түсіп сахара халқының мұрынына иісі келмейтін жаңалықтар ашып жатыр. Ал өзінің ет жақын ағайыны бір-бірімен итше ырылдасып аз күнге, кем қызыққа масайып жүр. Соны көрген Абай «Жігіттер ойын арзан, күлкі қымбат» деген тағылымды өлең қалдырды. 

Ойын – текке уақыт өткізу. Арзан дүниенің жылтырағын қуу. Ал жалған емес шын күлкі қашанда қымбат. Шын күлерлік деген не? Қазақ ұғымында жасандылығы жоқ шын күлкіні қастерлей білген. Ондай айтқыштарды қадірлеп, бағалаған. Қазақ риза болғанда, көңілі өсіп марқайғанда, қуанғанда шын күлген. Ақын меңзеген қымбат күлкі – осы. 

 

«Кейбіреу тыңдар үйден шыққанынша,

Кейбіреу қояр көңіл ұққанынша.

Сөз мәнісін білерлік кейбіреу бар,

Абайлар әрбір сөзді өз халынша». 

 

Жүре тыңдап жүрегіне тоқымайтын адамды халқымыз бір құлағынан айтсаң бір құлағынан ағып түсіп қалады дейді. Ал көңіліне тоқып, зердесіне сіңгенше ыждағаттықпен сөз байыбын қуатын адамдарды ақын ардақтайды. Абай мұрасының тәрбиелік мәні, жетелі мектебі де осы тұстан көрінеді. Ақыл мен қайратты, білім мен адамдық жолы қатар ұстанған Абайдың өз өмір жолы да – өнегеге толы. Ақын бүгінгі заманның кейбір «данагөйлері» секілді ойы мен ісі екіге жарылған адам сойынан емес. Тіршілігінде қолындағы барын бөліп беруден, елге жақсылық жасаудан бір сәт жалықпаған тұлға. Адамның сөзінен емес өзінен өнеге алған әлдеқайда өнегелі һәм бойға жұғымды болады. Осыны жете бағамдаған ақын жастарды жақсы мен жаманның парқына жетуге ұдайы шақырып отырады. Сол үшін де Абай үлкен мен кішіге, жас пен кәріге ортақ ізгілік ұстанымы бола алады. Ақын адам болсам деген әрбір талапты жастың бойында әуелі адамшылықтың нәрі жатуі керектігін ескертіп отырады. 

 

«Шын көңілмен сүйсе екен, кімді сүйсе,

Бір сөзімен тұрса екен, жанса-күйсе.

Қырмызы, қызыл жібек бозбалалар,

Оңғақ пұлдай былғайды, бір дым тисе». 

 

Көңілдің тазалығы, ниеттің ақтығы – адам баласын биікке бастайды. Ақын адам баласының жасына қарай кезеңдік дамуына баса көңіл аударған. «Толық адам» болып жүректің көзін ашу үшін – бозбала шақтан шын көңілмен сүюді үйрену керек. Айнығыш, табансыз сезім адам баласын жақсылыққа бастамайды. Оңғақ пұлдай тез бозарып, күн тисе сетінеп тозатын көңілге өнер тұрақтап қонбайды. Сондықтан бозбаланың байламы берік, көңілі сертті болса биікке иек арта алмақ. «Қазақтың қасиетін тану – Абайды танудан басталмақ. Халқымыздың сөз өнерін зерделеу – Абай тағылымын бағамдаудан байқалмақ. Абай – қазақ тарихындағы қайталанбас сом тұлға. Абай биігі – халқымыздың көркемдік ой-танымында ешкім жетпеген заңғар», – деп жазушы Мұхтар Мағауин айтқандай біз кемеңгердің қол созған биігіне талпынған сайын кемелдене түсеміз. 

Қазақты Абайдай сүйген, жақсылығына қуанған, олқылығына опынған кім бар? «Абай – өзін-өзі өлеңімен жұбатқан жан», – деген Шәкәрім Құдайбердіұлының сөзі данышпанның жанын жете түсінгеннен айтылып отыр. Абай «адам болам» деген жанға не керектің бәрін әзірлеп берген, дұрыс жолын нұсқаған ғазиз жан. Өз сырын ұғындыра алмаса біріншіден білімінің тереңіне басқаның тісі батпағаны. Екіншіден заманының көрер қарашығы тар болғаны. Абай қайтыс болып аз жыл өткенде Алаш деген тегеурінді топ тарих сахнасына шығып ұлы ақынның мұрасын насихаттай бастады. Оның кемеңгерлігін Абай нұсқаған ғылым-білімге қол жеткізген тұлғалар шын ұғынды, дәл пайымдады. Міржақып Дулатұлының «Әдебиетіміздің негізіне қаланған бірінші кірпіш – Абай сөзі, Абай аты боларға керек... Ең жоғары, ардақты орын – Абайдікі», – деп айтуында да сол көрегендік жатыр. 

 

«Керек іс бозбалаға – талаптылық,

Әр түрлі өнер, мінез, жақсы қылық.

Кейбір жігіт жүреді мақтан күйлеп,

Сыртқа пысық келеді, сөзге сынық». 

 

Тағылымды тәрбие алудың ең алғашқы шарты – талаптылық болса керек. Кемеңгер ол жайында өз еңбектерінде көбірек сөз етеді. Бүгінгі жастар неге талаптануы керек? Әуелі ұлттық құндылықты бойына сіңіріп, нағыз қазақы болмысты азамат болуға талпынуы лазым. Одан кейін от басы ошақ қасында қалып қоймай айналаға қарап, алыстарға барып білім іздеуге ынталы болса жолы ашыла түспек. Әлемнің маңдай алды оқу орындарында білім алуына мемлекет көптеген мүмкіндіктер жаратып беріп отыр. Соны тиімді пайдаланып өзін дамыта түссе, асу берместей көрінген биікке қарай қол созса сонда ғана ол шын білімді, ұлты үшін игілікті істер жасай білетін жан атабақ. Қазіргі информация дәуірінде жасанды интеллект ғасырында жан-жақты білімді болғанда ғана ұлттың, тілдің, елдің мерейін асыруға болады. Қазақ тілінің аясын кеңіту үшін әлемнің беделді университеттерінде оқыған, белді компанияларда жұмыс істейтін қазақ баласының көмегі көптеп керек. Біз IT саласын жетік игеріп, жаңа технологияларды кемел меңгергенде ғана заман ағымына ілескен ұлттық мәдениет жасай аламыз. Ол үшін жастарда мақтан күйлеп жүру емес талап, мінез, жақсы әдет болуы керек. 

«Сыртқа пысық келеді, сөзге сынық» деген ақынның сөзі бүгінгі заманның көптеген дертін дәл басып көрсетіп береді. Иә, бізде ғылым саласы енді-енді жанданып, жүйеленіп келе жатқаны жасырын емес. Бір кездері білім ошақтарына бармай-ақ ат көрпедей дипломдарды қып-қызыл ақшаға жұрт сатып алып жатты. Соның зардабын қоғам тартып отыр. Қай салада болмасын біліксіз, білімсіз мамандар жетіп артылады. Солар елдің дамуына бөгеу, аяқ алысымызға тұсау болып келе жатқаны айтпасада түсінікті. Олар ақын айтқандай сыртқа пысық келегенімен, істер іске келгенде ақсақ. Өзін өзі алдап үйреніп қалған шығар, бірақ өзгенің өмірін ойрандаумен күн кешіріп келеді. Білімін көркейтемін деген ел әуелі біліксіздіктен арылуы, оны түбірімен қопаруы қажет болады. 

 

«Кемді күн қызық дәурен тату өткіз,

Жетпесе, біріңдікін бірің жеткіз!

Күншілдіксіз тату бол шын көңілмен,

Қиянатшыл болмақты естен кеткіз!» 

 

«Қамшының сабындай қысқа өмір» деп атам қазақ әр күнін қадірлеп отырған. Бақталастықпен, есерлікпен өткен күнді қорлыққа балаған. Татулық – ұлт болып ұйысудың ең басты шарты. Қазіргі күрделі заманда осы қасиеттің сетінеп бара жатқанын көреміз. Әлеуметтік түкке тұрмас істер үшін бір-бірінің жағасына жармасып, аузынан ақ ит кіріп көк ит шығып жатқан жандарды көргенде жағаңды ұстайсың. Бұл жалпы ұлттық мінез емес, әрине, оның бетін аулақ қылсын. Керісінше «Жетпесе, біріңдікін бірің жеткіз!» деген Абай сөзін бірлігі бекем, рухы асқақ халқымыз дәлелдей түсуде. Елімізде болған әртүрлі апаттар кезінде (өрт, жарылыс, су тасқыны, жылусыз қалу, т.б.) бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып жығылғанды сүйеді, жылағанды уатты. Осы өнегелі істер ұлттың рухын асқақатып, бір-біріне деген рухани байланысты арттыра түсті. Бірінің жетпегенін бірі жеткізген ұлт ешқашан күншіл болмайды. Халықты қиындықтар шыңдай түседі, етене сезімдерге бөлейді. Сондықтан шын көңілмен тату болған, қиянатты білмейтін ұлттың көші алға баспақ. Абай тағылымы деген – адам баласын өркениетке жеткізу деген сөз. 

 

«Бір жерде бірге жүрсең басың қосып,

Біріңнің бірің сөйле сөзің тосып.

Біріңді бірің ғиззәт, құрмет етіс,

Тұрғандай бейне қорқып, жаның шошып». 

 

Ел іші болғаннан кейін ала да, құла да болады. Біз бірімізді біріміз ғиззәт, құрмет етіп жүрміз бе? Осы сауал қоғамдағы қоламталы мәселеге айналып келеді. Удай кесірлі өркөкіректік ауадай жайылып келе жатқандай. Хакім айтқандай бетіне мақтап, сыртынан сөге жамандау етек алып келеді. Бұл жаман дертті жас ұрпақ бойына жуытпауы, одан жиреніп тұруы ұлт үшін өзекті. Аз өмірде бірге жасаған, «бұлтты аспанның астында, буынды шөптің үстінде» қатар өмір сүрген адам баласын ғиззәт тұтса ғана өмір нұрланбақ. Қазақтың ежелден бергі айтып келе жатқан тағылымы, бала тәрбиесін, ұлттық болмысы осыған негізделген. Абайдың қай өлеңін, қай қара сөзін алсақ та осы кенішті ойға бағдар сілтейді. Ақын айтқан адамдық қасиеттерін бойына жұқтыра алмаған елдің ертеңі тұманды болмақ. Қасаң көзқарасты адамдарға Абай өз халқын сүймегендей көрінуі мүмкін. Шын мәнінде адам жақсы көргендіктен соншалықты ашынып тіл қатады. Елінің рухани өсуін, адами рухты бойына сіңіруін қалайды. 

 

«Жолдастық, сұхбаттастық – бір үлкен іс,

Оның қадірін жетесіз адам білмес.

Сүйікті ер білген сырын сыртқа жаймас,

Артыңнан бір ауыз сөз айтып күлмес». 

 

Жаңа ғана біз сөз еткендей кісі сыртынан сөз ертіп жіберу індетке айналып барады. Ал кемеңгерге жүгінсек «сүйікті ер білген сырын сыртқа жайып, артыңнан сөз айтып күлмейді». Бүгінгінің жасы осы өнегені бойына сіңіре алғаны – өзіне рухани қалқан жасағаны. Осы жырда айтылған гуманистік идеяларды, эстетикалық философияға құрылған ойларды даналықты жас өркен бойтұмар етіп тақса дүние ісінен аулақ болып, шын ғылымының, таза өнердің соңынан түсері сөзсіз. 

Абайдай кемел дананың қазақтың топырағында туғаны үшін көкірегіңді ыстық махаббат сезімі кернейді. Кемеңгердің әр ғұмыр сәтін ойша елестету адам шексіз рухани шабыт сыйлайды. Сондай сәулелі сәттің бірін еске алып өтсек. Абайдың ұлы Турағұл өзінің әйгілі естелігінде әкесі жайлы былай дейді: «Ұйқысы шағын, жалпы халықтан кеш жатып, ерте тұру – әдеті. Төсегенің алдынан қалың постел төсетіп, оның үстіне көрпе салғызып, бір жағынан үлкен жастық қойғызып, көйлекшең, басқа киім кимей, жастығына шынтақтап, кейде бауырына басып отырушы еді, қағаз шайдан басқа шай ішкен емес, қантсыз шай ішкенін көргем жоқ. Бірақ, ол қанты алдында жатады. Көп жегіш емес. Таңертеңгі шайына кейде жұмыртқа қостырып құймақ құйғызады, кейде самса пісіртеді, жеке бауырсақпен іше қоймаушы еді. Шайын стақанға құйғызып, ыстық күйінде ішпей, салқындаған кезінде жұта салатын». 

Жас ұрпаққа рухани шырақшыға айналған хакім өмірінің әр сәті қымбат әрі қызықты. Кейде осыншама нұрлы ақыл айтқан жанды бұл өмірде жасады деп те ойлай алмайсың. Сол кезде осындай естелік кітаптарды парақтасаң Абайға деген махаббатың еселеніп артып ықыласың күшейе түспек. Қазақтың қоңыртөбел тіршілігін жанындай сүйіп, аялап, әр мінезіне терең бойлап, пайымдап, көрегендікпен жол нұсқап отырған кемеңгерге тағзым етесің. Абай айтқан «жолдастық, сұхбаттастық» деген сөздің мағынасы осы тұста ащыла түспек. Ойшылдың шығармаларына дендеп бойлаған сайын оның рухымен сырласып, сұхбаттаса түсесің. Өзің бәтуасына бара алмаған алдындағы бөгеуді күбірлеп Абайға айтсаң алынбас асудың жауабы өздігінен шыға келеді. Тылсымның бір түкпірінен Ұлы ақын саған күбірлеп тұрғандай сезімге бөленесің. Осындай рухани үндестікке жету үшін Абай тағылымын бойға жұқтырып, сөзін ойға түю лазым. 

 

«Күйлеме жігітпін деп үнемі ойнас, 

Салынсаң, салдуарлық қадір қоймас.

Ер жігіт таңдап тауып, еппен жүрсін,

Төбетке өлекшіннің бәрі бір бәс».

 

Абайдың рухани шәкірті Сұлтанмахмұт Торайғыров кезінде: «Ақыр түбінде қара бұлт ашылып, қазақ жастарының да әлеуметтік теңдікке жететініне, өз елін бақытқа бастар азамат боларына, бүкіл қазақ қауымының қапастан құтыларына сенімім бар», – деген еді. Алаш зиялылары көксеген сол заман да туды. «Көкжиектегі ақ алтын сызық» алдымыздан жарқырап атып бостандықтың бозша күнін көрдік. Сұлтанмахмұттай жанын жырдың өрті шарпыған ақын бозбала шағында-ақ елдіктің жолында асқақ армандап, биікке қол соза білді. Олар кешегі Абай ағасы көргісі келген жанында қайрат, жүрегінде көз бар жастар болатын. Ал бүгінгі заман ше? Жастар Сұлтанмахмұт шайыр секілді қазақтың аспанына «өрмелеп шығып күн бола ала ма?» Салдуарлыққа салынып қадірін кемітіп жүрген адам ұлты жайлы ойламайды. Бойдағы осы бойкүйездіктен арылсақ қана елім дейтін өскіннің қарасы көбейіп, қатары молаяры хақ. Салдуарлыққа күйлеп жүрген жастарға Абай тағылымын ұқтыру, Тәуелсіздіктің қадірін түсіндіру ең басты мәселе. Абай сөзіне жүгінсек адам бойындағы ең ізгі қасиеттер отбасынан, ошақ қасынан басталады. Қаннан келген әдетке, ата-ананың тәрбиесіне ақын аса мән береді. Адамды қаршадайынан адалдыққа, адамгершілікке, ғылым-білімге, өнер сұлулығына апарар жолға бастап тұрмақ әке мен шешенің пәрменді үлгісінен. Бала болмысының кісілікке, адамдыққа құрылуы да талаптанып білгеге ұмтылуы да жас күнде көрген өнегеден. 

 

«Біреуді көркі бар деп жақсы көрме,

Лапылдақ көрсе қызар нәпсіге ерме!

Әйел жақсы болмайды көркіменен,

Мінезіне көз жетпей, көңіл бөлме!»

 

Осылайша бір-бірлеп тәпсірлесек Хакім Абай өлеңдерінде жас адамның бойында болуы керек күллі мінез-құлықты, әдеп ибаны кеңінен тарқатып көрсете білді. Соның бәрін бойына жұқтырған адам ғана Абай айтқан «толық адам» болып қала алмақ. Ақын өз дәуірінде талапшыл, жаңашыл, ойшыл жастарға дана болып жол нұсқады. Оның соңынан ерген шәкірттері биік тағылымның асқақ үлгісін көрсете алды. Қазақ даласында ағадан ініге, кешеден бүгінге мирас болып қалатын ұлы дәстүр қалыптасты. Ғұлама Абай айналасына нұр шашып, жарығын жалпыға түсірді. Жарықтан қуат алған көп тіпті де мол шуақ шаша білді. Осылайша қазақтың қараңғы аспаны нұрлана түсті. Абай тағылымынан өнеге алған бүгінгі өскелең ұрпақ та өз жолын тауып, арнасын кеңіте алады.

 

 

ӘДЕБИЕТТЕР